Konjic Taş Köprüsü'nün Gerçek Hikâyesi: 1976'ya Kadar Kimse Doğrusunu Bilmiyordu

Konjic’in kalbinde, Neretva Nehri’nin üzerinde duran taş köprü — yerel adıyla Stara Ćuprija, yani “Eski Köprü” — Balkanlar’daki Osmanlı mimarisinin en güzel örneklerinden biridir. 1682 yılında Sultan IV. Mehmed döneminde inşa edilen köprü, Saraybosna’nın yaklaşık bir saat güneyindeki küçük ama tarihi bir kasabanın simgesidir.

Türkiye’den Bosna Hersek’e geçmek için vize gerekmiyor — bu yüzden Türk misafirlerimiz Konjic'i kolayca ziyaret edebilir. Saraybosna'dan araba ile yaklaşık 60 kilometre, Mostar'dan 50 kilometre mesafedeyiz. Bosna'nın Türkiye ile tarihî, kültürel ve manevi bağları çok eskilere dayanır; Konjic köprüsü de bu bağın en somut ifadelerinden biri. Önemli bir not: Konjic köprüsü, Mostar'daki meşhur Stari Most ile karıştırılmamalıdır — farklı bir köprü, farklı bir banisi ve farklı bir hikâyesi olan, ama aynı Osmanlı mirasından beslenen bağımsız bir yapıdır.

Ancak Konjic köprüsünü kim yaptırdı sorusu üç asır boyunca cevapsız kaldı. Batılı gezginler farklı tahminlerde bulundu: bir Sırp kralı, bir Roma lejyonu, hatta var olmayan bir Sokolović paşası. Doğru cevap — Osmanlı sarayından yüksek rütbeli bir muhafız subayı, memleketi Blagaj olan Haseći Ali-ağa — ancak 1976'da Bosnalı tarihçi Alija Bejtić'in Sultan II. Abdülhamid'in 1775 tarihli bir beratını yayımlamasıyla kesinleşti.

Yanlış tahminler çağı

Köprünün kimliği üzerine ilk yazılı spekülasyon 1790’dan geliyor. Dubrovnikli kronikçi Giacomo Luccari, 11. yüzyılda bir Sırp kralının (Hvalimir adında) köprüyü inşa ettiğini iddia etti. Kaynak göstermedi; bu sadece bir tahmindi. Sonraki yüzyıl boyunca Batılı yazarlar bu tahmini tekrar etti.

İngiliz arkeolog Arthur Evans — sonradan Knossos’u keşfedecek olan ünlü bilim insanı — 1875’te Hersek İsyanı sırasında Konjic’ten geçerken köprüyü “şimdiye kadar gördüğüm en güzel uzun taş köprü” olarak tanımladı ve Hvalimir’in yapıp “Türkler’in yenilediğini” yazdı. Vjekoslav Klaić 1878’de bu fikri tekrarladı. Avusturyalı gazeteci Heinrich Renner 1896’da Ahmed-paşa Sokolović’i yapımcı olarak gösterdi — var olmayan bir isim. Bosnalı alim Alija Nametak 1934’te bu yanlış Sokolović hikâyesini hâlâ kabul ediyordu.

Hiçbiri doğru değildi. Sokolović ailesinde Ahmed adında bir paşa hiç yaşamadı (aile iki sadrazam çıkardı ama hiçbirinin adı Ahmed değildi). 1715 tarihi de hiçbir kaynakta doğrulanamadı. Hvalimir meselesi ise daha sorunluydu: Ortaçağ Slav kralları Osmanlı usulü sivri kemerli taş köprüler inşa etmiyorlardı — bu yapı tipi 14. yüzyıldan önce Avrupa’da yoktu.

İlk gerçek ipucu 1920’lerde geldi: Mehmedi Enver Kadić adında bir kronikçi köprüye çıkıp orta kemerin üzerindeki kitabeyi okudu.

Konjic köprüsünün kitabesi: Sene 1093

Köprünün orta kemerinin üzerindeki taş plakada tek bir satır Osmanlıca yazılıdır: Sene 1093. Hicrî 1093 yılı miladî takvimde 1682’ye denk gelir.

Kadić bu bilgiyi 1926 tarihli Hronika adlı el yazması kronikte kaydetti — bugün Saraybosna’daki Gazi Hüsrev Bey Kütüphanesi’nde saklanan bir belge. Alija Nametak 1939’da Konjic’e gittiğinde kitabeyi şahsen doğruladı. Kasim Gujić bir yıl sonra aynı şeyi yaptı ve kitabedeki tarihin inşa tarihi olduğunu — onarım tarihi değil — netleştirdi.

Sonuç: 1682. 11. yüzyıl değil, 1715 değil, “Osmanlı dönemi” gibi belirsiz bir ifade de değil. Kesin bir yıl, kesin bir yerde kazılı. Asıl zor olan soru şuydu: kim yaptırdı?

Belge zinciri

Konjic köprüsünün gerçek banisi sorusunun cevabı kırk yıl içinde dört aşamada aydınlandı.

1935 — sözlü gelenek. Konjicli öğretmen Husein Đogo, Ahmet-ağa Hadžizukić adlı yerel bir Bosnalıdan şu hikâyeyi duydu: köprüyü, İstanbul sarayında yüksek rütbeli bir subay olan Haseći Ali-ağa yaptırmıştı. Đogo bunu yerel bir dergide yazdı. Nametak 1939’da bu rivayete rastladı ama tam olarak inanmadı.

1961 — ikinci tanık. Belgratlı tarihçi Vojislav Bogićević, Mehmedi Faik Alagić’in aile hatıratını yayımladı. 19. yüzyılda Konjicli bir Osmanlı idarecisi olan Alagić, babasından dinlediği bir hikâyeyi aktarıyordu: köprüyü inşa eden Haseći Ali-ağa, Mostar’ın güneyindeki Buna Nehri’nin kaynağındaki Blagaj köyündendi. Konjic’te altmış yıl arayla iki bağımsız sözlü rivayet, aynı adamı gösteriyordu.

Ancak sözlü rivayet delil değildi. Kesin belge 1970’lerin sonunda iki parça halinde geldi.

1976 — berat. Bosnalı tarihçi Alija Bejtić, İstanbul’daki Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi’nde (Ruznamçe Defteri No. 1171, s. 214) 1775 tarihli bir berat buldu. Sultan II. Abdülhamid tarafından 4 Şaban 1189 (10 Ekim 1775) tarihinde imzalanan bu berat, Konjic’teki bir vakfa yeni bir mütevelli atıyordu. Metin şöyle: “Haseći Ali-ağa Konjic kasabasında köprü yaptırdı (bena eyeldi) ve bakımı için bir kahvehâne ile iki dükkân vakfetti. Mütevelli makamı boştur. Kadı vekili Alija’nın tavsiyesiyle İbrahim-halife atanmıştır.”

Bejtić bu bulgu üzerine 1976’da Pregled dergisinde (XLVII. cilt, 7-8. sayı, 847-852. sayfalar) “Konjic köprüsünü kim inşa etti?” başlıklı sekiz sayfalık bir makale yayımladı. Kırk yıllık tartışma sekiz sayfada sona erdi.

1978 — ferman. Bejtić’in makalesinden iki yıl sonra Hivzija Hasandedić, Mostar’daki Fransisken arşivinde (Acta turcarum IV/294) Sultan IV. Mehmed’in 1096 (1684/85) tarihli bir fermanını buldu. Konjic yakınındaki Glavatičevo köyü sakinleri, Neretva üzerindeki ahşap köprülerinin onarımını veya yenilenmesini sultandan istemişti. Sultan talebi reddetti ve şu gerekçeyi yazdırdı: “Belgraddžik kasabasında Haseći Ali-ağa’nın yaptırdığı yeni bir köprü olduğundan, ikinci bir köprüye ihtiyaç yoktur.”

“Belgraddžik” — “Küçük Belgrad” — Konjic’in Osmanlı dönemindeki adıydı. Sultan IV. Mehmed, 1684’te Haseći Ali-ağa’nın köprüsünü “yeni yapılmış” olarak tarif ediyordu; köprüdeki 1682 kitabesinden sadece iki-üç yıl sonra. 1684’te Mostar’da bulunan bir ferman ile 1775’te İstanbul’da yazılan bir berat, 90 yıl ve iki ayrı arşiv arasında aynı adamı işaret ediyordu.

Konjic köprüsünü kim yaptırdı: Haseći Ali-ağa kimdi

“Haseći” aile adı değil, askerî bir rütbedir. Hasečija, Osmanlı sarayındaki Yeniçeri Ocağı’nın bir ortasını (taburunu) komuta eden zabitti. Dört hasečija, sultanın at üzerindeki alaylarında kişisel koruması olarak görev yapardı — ikisi sağda, ikisi solda. Sarayda yüksek güven gerektiren bir makam.

Ali-ağa’nın aile adı Kolaković idi. Mostar’ın güneyindeki Buna kaynağında bulunan Blagaj köyündendi. Oğlu Mehmed, sonradan Blagaj kadılığında kadı olacaktı. Yerel rivayet mezarının Buna civarında olduğunu söyler. Haseći Ali-ağa Konjic’te hiç yaşamadı — hayatını İstanbul’da sarayda geçirdi ve beş yüz kilometre uzaktaki bir kasabaya taş bir köprü yaptırdı.

Bu nedenle Türk kaynakları ona “Blagaylı Hacı Ali Ağa Kolakoviç” der; Bosnalı kaynaklar ise “Ali-ağa Hasečić” adını kullanır. İkisi de doğru — aynı kişinin iki farklı isimlendirme geleneği: Türk yazarlar memleketini ve soyadını, Bosnalı yazarlar rütbesini ve adını tercih eder. Eski kaynaklarda iki ayrı aday olarak sunulan bu isimler tek bir kişiyi tarif eder.

Unutulan öncü — yetmiş yıllık ahşap köprü

Haseći Ali-ağa'nın 1682'deki Konjic köprüsü, bölgedeki ilk köprü değildi. Hatta ikincisi bile değildi.

Osmanlılar 1465’te Konjic’i aldıklarında yerde bir ahşap köprü buldular — bugünkü taş köprüden yaklaşık otuz metre mansapta. 1612 Mayıs’ında Mostarlı Hacı Bali bin Mehmed adlı bir vâkıf, aynı yerde yeni bir ahşap köprü yaptırdı. Vakfiyesi bugün hâlâ Gazi Hüsrev Bey Kütüphanesi’nde (Nr. 168) korunmakta. Belge, köprünün yanı sıra şunları da sayar: Glavatičevo’da Neretva üzerinde ikinci bir köprü, Burka’da bir han, Mostar’da bir cami ve bir mektep. Tüm bu yapıların masrafları Konjic’teki dokuz dükkân kirası ve 300.000 akçe nakit gelirden karşılanıyordu. Konjic’teki köprü bakımı Mostar’daki bir camiyi besliyordu — Mostar-Konjic bağlantısı modern bir tesadüf değil, 400 yıl önce hukuken tescil edilmiş bir gerçeklik.

Evliya Çelebi 1664’te Konjic’ten geçerken Seyahatnâmesi’nde şöyle yazdı: “Su, büyük bir ahşap köprüden geçilir.” 1660’larda köprünün hâlâ ahşap olduğuna dair birinci el tanıklık.

Çelebi’nin geçişinden beş yıl sonra köprü düştü. Konjic’in eski Djevojačka Džamija’sının (Kızlar Camii; 1946’ya kadar ayakta kalmıştı) iç duvarında el yazısıyla şu kayıt vardı: “1071 yılı Rebiülevvel ayı başında, Konjic’teki köprü yıkıldı — unutulmasın.” Miladî Mart 1659. Muhtemel sebep: Neretva taşkını. Aynı yerde hemen yeni bir ahşap köprü yapıldı.

1682’deki taş Stara Ćuprija, işte bu geçici ahşap köprünün yerine — ama farklı bir noktada, yaklaşık otuz metre memba tarafında — inşa edildi. Ahşap köprü bir süre daha yayalar tarafından kullanılmış olabilir; 1930’lara kadar ahşap kalıntıları Neretva’da görülebilirdi.

Sırbistan’daki ikizi

Konjic taş köprüsünün Sırbistan’da neredeyse birebir ikizi vardır — çok az kişinin bildiği bir gerçek.

Sırbistan’ın Užice kasabasındaki Kasapčića most, Haseći Ali-ağa’nın Konjic’teki taş köprüsünü başlatmasından elli dört yıl önce, 1627/1628’de yerel bir vâkıf olan Mehmed-beg Kasapčić tarafından yaptırıldı. Evliya Çelebi bu köprüyü de gördü ve ilgisini çektiğinden inşa kitabesini harfi harfine Seyahatnâmesi’ne kaydetti. Tasarım aynıdır: altı sivri kemer, merkeze doğru artan genişlikler, tenelija kalker taş, üçgen akıtıcı payandalar. Konjicli tarihçi Jusuf Mulić, aynı mimarın veya aynı atölye geleneğinin her iki köprüyü de tasarladığını ileri sürer.

Eğer haklıysa — ve görsel benzerlik çok güçlü — Konjic köprüsü tek bir örnek değil, geç 17. yüzyıl Osmanlı köprü tipinin iki çağdaş örneğinden biri. İstanbul finanse etti, yerel atölyeler uyguladı; stratejik geçiş ve nüfuzlu vâkıf bir araya geldiğinde bu tip tekrarlandı.

Mulić ayrıca üçüncü bir örneğin ihtimaline değinir: Saraybosna Oryantalistik Enstitüsü’nden bir meslektaşı, babasının II. Dünya Savaşı öncesinde Arnavutluk’ta aldığı bir kartpostalda birebir aynı köprüyü gördüğünü anlatmıştı. Kartpostal kaybolmuştu. Mulić Arnavutluk’taki bu köprüyü aramayı niyet etti ama yapamadı. Bosna bilim çevrelerinde hâlâ çözümsüz bir soru olarak durur.

3 Mart 1945 — köprünün yıkılışı

3 Mart 1945 öğleden sonra köprü son geçişlerini yaşadı. Köprünün tam karşısında, sol yakadaki dükkânın sahibi İbrahim efendi Hadžizukić, akşamüstü saat beşe doğru eve giderken köprüyü geçti. Birkaç dakika önce lokomotif deposunun veznedarı Salih-Salko Fejzagić de aynı yoldan geçmişti. Orijinal taş güverteye basan son siviller bu birkaç kişiydi.

Saat 17:00 ile 19:00 arasında Hadžizukić “şiddetli bir patlama” duyduğunu söyleyecekti. Ne olduğunu hemen anladı.

Yıkım emri, General-Major Vlado Šegrt komutasındaki XXIX. Hersek Hücum Tümeni’nden geldi. Almanlar, Saraybosna’ya doğru ilerleyen Yugoslav Ordusu’nu engellemek için köprüyü önceden mayınlamıştı — ikinci ve üçüncü ayaklar arasında bir bölümü zaten uçurmuşlardı. Yaya geçişi hâlâ mümkündü. Partizan istihkâm birliği işi tamamladı.

Mulić, Konjicli bir çocuk olarak o günü bir komşu evinin bodrumunda yaşamıştı ve sonradan yazısında bir çekinceyi kaydetti: teknik alternatifler mevcuttu — hasarlı güverteyi çelik veya ahşap destekle kuvvetlendirmek ya da sağlam kalan ayaklar üzerine bir duba köprü çekmek gibi. Hiçbiri denenmedi. “Anlaşılan,” diye yazar, “Türk olan her şeyin yıkılması gerekiyordu.”

Beş ayak sağlam kaldı. Üzerlerine yerleştirilen geçici demir-ahşap güverte altmış dört yıl boyunca trafiği taşıdı. 1940’ta doğan bir Konjicli, gerçek Stara Ćuprija’yı ancak 2009’da görecekti — o yıl, Türk inşaat firması ER-BU’nun TİKA finansmanıyla 2005-2009 arasında taş taş yeniden inşa ettiği köprü, 17 Haziran akşamı büyük bir törenle tekrar hizmete girdi.

Konjic’e geldiğinizde

Konjic köprüsünü sol yakadan — eski kasaba tarafından — yürüyerek geçmenizi öneririz. Orta kemere geldiğinizde yukarıya bakın: Sene 1093 kitabesi küçük ve kolay kaçırılır. Mansap yönüne bakın — oradaki nehir kıvrımı, Hacı Bali’nin 1612’deki ahşap köprüsünün ve ondan önceki tüm köprülerin durduğu yerdir. Ortadaki ayağın memba yüzündeki iki basamaklı çıkma — Mulić’in astak dediği detay — bu köprü tipinin imzasıdır; Mostar’ın Stari Most’unda bulunmaz. Kemer kilit taşlarına bakın: açık renkli kalker, mümkün olduğunca orijinalden çıkarılmıştır. Dokunduğunuz malzemenin çoğu yeni olsa da, ayağınızın altındaki ayaklar Haseći Ali-ağa’nın ustalarının 1682’de yerleştirdiği ayaklardır.

Yürüyüşten sonra, sol yakadaki küçük kafelerden birine oturun — masaları suyun üzerindeki taş duvara değecek kadar yakın olan türden. Bir Türk kahvesi ısmarlayın; cezve içinde, tabağında şeker ve yanında bir bardak suyla gelir. Kemerlerin altından akan Neretva, görmeden inanılmayan o sütlü-yeşil renktedir; Haseći Ali-ağa’nın köprüsünün ayakları masanızdan yirmi metre ötede sudan yükselir. Köprü hakkında yapabileceğiniz en güzel şey belki de budur: onu fotoğraflamak ya da bir plaket daha okumak değil, sadece yanına bir cezve ve bir saat ile oturmak. Önünüzdeki taşlar üç asırdır Konjiclilerin öğleden sonralarını böyle geçirmesi sayesinde bugünkü halini almıştır.

Konjic köprüsüne nasıl gidilir: Saraybosna'dan otoyol üzerinden 60 km (yaklaşık 1 saat), Mostar'dan kuzeye 50 km (45 dakika). Trenle de ulaşılabilir — Saraybosna-Mostar hattındaki Konjic istasyonu, köprüye yürüme mesafesindedir. Konjic, doğru şekilde keşfetmek için iki-üç gün gerektiren bir kasaba; Konjic köprüsü sadece bir sebep. Eğer bir tur planlıyorsanız programı bir arada düşünmek en iyisi — Tito Bunkeri (ARK D-0) yarım saat mesafede, Neretva rafting ise mansap tarafından başlar. Konjic turu paketleri ve detayları için bize WhatsApp üzerinden ulaşabilirsiniz: https://wa.me/38762370649

---

Bu yazıda kullanılan kaynaklar:

Dr. Jusuf Mulić, “Mostovi na Neretvi u Konjicu” (Medžlis IZ Konjic, 2021; aslen Konjic i njegova okolina u vrijeme osmanske vladavine, 1463-1878 2001 kitabının bölümü). En kapsamlı akademik çalışma.

Alija Bejtić, “Ko je podigao konjičku ćupriju,” Pregled XLVII (1976), 7-8, s. 847-852. Tartışmayı bitiren makale.

Hivzija Hasandedić, “Nekoliko novih podataka o kamenom mostu u Konjicu,” Most V (1978), 19-20, s. 117-121. 1684/85 fermanının yayımı.

Hacı Bali bin Mehmed vakfiyesi, 2-11 Mayıs 1612, Gazi Hüsrev Bey Kütüphanesi Saraybosna, No. 168; transkripsiyon ve çeviri Bosna-Hersek Vakfiyeleri II. Cilt, s. 573-580, Vakıflar Genel Müdürlüğü, Ankara.

Sultan II. Abdülhamid’in 1775 beratı, Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi, İstanbul, Ruznamçe defteri No. 1171, s. 214; fotokopi Oryantalistik Enstitüsü Saraybosna, No. 36-315.

Sultan IV. Mehmed’in 1684/85 fermanı, Acta turcarum IV/294, Hersek Fransisken Eyaleti Arşivi, Mostar.

Evliya Çelebi, Seyahatnâme (1664 Konjic tanımı), Saraybosna 1959 baskısı s. 470.